Argo: Orta Doğu'nun Bitmeyen Sancıları Arasında Geçen Bir Amerikan Milliyetçiliği Öyküsü Daha

Her sene ödül sezonunda popüler kültürü takip edenler aday filmlerin en azından birkaçını izlemeye çalışır. Bu çaba eğer sıkı popüler film takipçisi değilseniz de genelde bir-iki filmle sınırlı kalır, diğer filmler de ilerleyen senelerde izlenmeye mahkum olur, çoğu zaman da unutulurlar. Ben de tam bu kategoridenim çünkü canım bir şeyi çok izlemek istemiyorsa sırf Oscar'a/Golden Globe'a/BAFTA'ya aday diye (ne kadar o disiplinde olmak istesem de :) ) oturup izleyecek enerjiyi kendimde bulamıyorum. Bu sene arkadaşlarla Oscar ödül törenini beraber izlemeye karar vermiş olmamızın verdiği gazla her zamankinden daha çok aday film izledim ve bugün hakkında yazmak istediğim en iyi film kategorisi de dahil yedi dalda Oscar adayı Argo da bu filmlerden birisi. 
Oyunculuktan yönetmenliğe geçiş yapmış Ben Affleck'in üçüncü yönetmenlik denemesi Argo, 1979 Amerika-İran rehin krizinde İran'da saklanan 6 diplomatın bir Hollywood filmi süsüyle CIA ajanı Tony Mendez tarafından İran'dan sağ salim kurtarılıp Amerika'ya getirilmesini konu ediniyor. Argo, bu Hollywood filminin ve de Ben Affleck imzalı filmin ismi :)
Amerika ve Amerika'nın Orta Doğu müdahaleleri hakkında söylenebilecek ve söylenmiş elbette çok şey var biliyorsunuz. Neyse ki Türkiye gibi Orta Doğu'ya hem coğrafya hem de kültürel olarak çok yakın ve de Amerika müttefiki  bir memleketten olunca bu konuda dünyada egemen bakış açısından ve ötekileştirmeden daha farklı, daha bilinçli bir bakış açısı geliştirebilmek görece daha kolay (ve de gerekli) oluyor. Argo da bu bakış açısıyla izlediğinizde hem olduğundan daha da ilginçleşen, hem de insanı ödüle/övgüye layık görülen yönlerini sorgulamaya iten bir film.
Öncelikle film tabi ki bir başarı öyküsü, Mendez ucu ucuna da olsa İran'da sıkışmış ve hayatları her geçen gün daha da tehlikeye giren 6 diplomatı ülkeden sağ salim kurtarmayı başarıyor. Söz konusu olanın gerçeğe dayalı bir Amerikan başarı öyküsü olduğu da düşünülürse filmin bu başarıyı Amerikan filmlerinde görmeye çok alıştığımız "Başardık, çok çalıştık, bu iş nasıl yapılır herkese gösterdik, kötü adamları yendik!!" gibi bir kendini tebrik eden ve öven bir tonu olduğunu söylemek sanırım kimseyi şaşırtmayacaktır. Bu sahneleri izlemek, ne kadar klişe ve -birazdan değineceğim gibi İran halkını ötekileştirme pahasına da olsa- beni de şaşırtmadı ve de açıkçası çok da rahatsız etmedi. Nitekim karşımızdaki bir Hollywood ve Ben Affleck filmi. Aksine, filmin "ucu ucuna başarı"nın ve biraz da kaderin altını çizen "Telefonu son dakikada açtı,", "Pilot son dakikada uçağı havalandırdı," gibi insanı filmin başına kilitleyen, filmin temposunu son derece yüksek tutan ve de tahmin ediyorum ki bu kadar çok izlenmesine neden olan kör göze parmak thriller halinden çok daha fazla rahatsız oldum. Bu hal izlediğim filmin derinlikli ve çok yönlü bir anlatı yaratmaktan bilinçli olarak kaçmış kolaycı bir Amerikan milliyetçisi film olduğu gerçeğini iyice gözüme soktu. 

Filmin olay akışına hız kazandırmada seçtiği bu kolaycılık, filmi Amerikan milliyetçisi yapan tek unsur değil elbette. 6 diplomatın İran'dan kaçırılma öyküsü bu kadar ön plandayken 444 gün boyunca İran Amerikan konsolosluğunda rehin kalan 52 Amerikalının bu kadar göz ardı edilmesi beni açıkçası çok şaşırttı. Film, elbette ki bu kaçırılma öyküsünü işliyor ve ön planda tabi ki bu 6 diplomatın kaçırılması olmalı, ama bu topluluğun Tony Mendez'le olan tüm diyaloglarında bir kez bile bu 52 kişinin akıbetiyle ilgili soru sormaması, daha doğrusu filmin öykünün bu tarafını bir başarı hikayesi uğruna feda etmesi çok çok ilginç ve de kendi kendini tebrik etmeye meyilli Amerikan milliyetçiliği savımı ne yazık ki destekler bir seçim. 

Tabii asıl Amerikan milliyetçiliği ve her tür milliyetçiliğin temelindeki ötekileştirme filmdeki İranlıların nasıl çizildiğinde yatıyor. Öncelikle, İran'ın Shah'ın kendilerine teslim edilmesi ve yargılanmasına izin verilmesi isteğinin ne kadar haklı bir istek olduğu, filmde sanırım bir kez o da rehin krizinin patlak verdiği ve anlatının zaten diplomatların kaderine odaklandığı bir anda zikrediliyor. Bu konuyla ilgili kimisi İngilizce demeç veren, kimisi de isyanlarda kameraya nefretle bakarken gösterilen şeytani, hatta "öcü" olarak çizilen İranlı kadınların ve de ne dediği anlaşılmayan dolayısıyla dilsiz, irrasyonel ve korkulanı simgeleyen, hepsi birbirine benzeyen kitlelerin bulunduğu sahneler ise izleyicide herhangi bir ilkel kabileyle ilgili bir belgesel izliyormuş hissi uyandırıyor. İranlılar filmde sadece bir korku unsuru olarak varlar, ve de Amerikalılar'a yardım eden tek İranlı Sahar ise filmin sonuna doğru karşımıza İran'dan Afganistan'a kaçarken çıkıyor. Buradan da çıkarmamız gereken sonuç sanırım Sahar'in iç işlerine müdahale edildiği için isyana başvuran, yani aslında zaten haksızlığa uğramış "ilkel" İran yerine "insancıl" Amerika'nın yanında olmayı tercih ettiği, "vahşi, barbar" İran'da barınamayacağı...
Tüm bunlar adı üstünde bir Hollywood filmi için her anlamda "fazla" detaya odaklı yorumlar diyebilirsiniz, haklısınız da aslına bakarsanız, ortada yeni hiçbir şey yok. Ancak, Türkiye'deki sahnelerinde bile Sultan Ahmet Camii ile Ayasofya'yı aynı binaymış gibi gösterecek derecede "bizden olmayan her şey birbirinin yerine geçebilir, önemli olan egzotik arka plan ve anlaşılmayanın yarattığı korku unsuru" bakış açısını benimseyen bir filmin bu kadar alkışlanması, ödüle boğulması, boğulacak olması dikkatten kaçmamalı diye düşünüyorum. Sadece heyecanlı bir film izlemek istemiş ve bu yazıya denk gelip morali bozulmuş olanlardan da şimdiden özür diliyorum :)

The Following: Scream Yazarı Kevin Williamson'dan Edgar Allan Poe Takıntılı Bir Seri Katil Dizisi

Kevin Williamson, 80ler sonunda doğmuş jenerasyonun çoğunun olduğu gibi benim de hayatıma ilk olarak Dawson's Creek ile girdi. O zamanlar orta okula giden ve CNBC-e ile yeni yeni haşır neşir olmaya başlamış ergen bendenizde (daha o zaman Buffy bile yayınlanmıyordu, düşünün!) Dawson's Creek'in nasıl bir etki yaptığını tahmin edersiniz :) Dawson's Creek, korku filmi referanslarını (ve o zaman için nasıl ileri bir iş olduğunu) anlamasam da heyecanla izlediğim Scream 1 ve 2, son olarak 4, ve de The Vampire Diaries, Kevin Williamson'ın bende her işine bir göz atmak isteyeceğim bir isim olduğunu kanısını iyice sağlamlaştırınca son zamanlarda adı sıkça zikredilen ve de ratingleri son derece iyi seyreden yeni FOX dizisi The Following'e göz atmaya karar verdim.
İyi ki de vermişim, çünkü The Following, Edgar Allan Poe takıntılı son derece karizmatik edebiyat profesörü Joe Carroll'ın seri cinayetlerini ve kendine Poe üzerinden bir cult yaratmasını işleyen öyküsüyle tam bana göre bir dizi çıktı :) Joe Carroll, Poe'yu kendine feyz alarak onun ölüm saplantısını ve sadece ölümde umut gören karakterlerini işlediği cinayetlerde yeniden canlandırıyor ve yorumluyor. Tıpkı Poe'nun eserlerindeki gibi onun da kurbanlarının çoğu kadın ve bu kadınlar onun cinayetlerinde (kendi deyimiyle öykülerinde) Poe karakterleri olarak yeniden canlanıyorlar.
Sadece öldürme, intikam alma, ya da bir tür hastalık gibi motivasyon ve sebeplerle öldüren "seri katil" anlatısına yeni, orijinal ve de Poe gibi bu konuda çok zengince yorumlanabilecek işler vermiş bir yazarı da katarak yeni bir boyut kazandırması açısından The Following izleyicisine yeni bir anlatı sunuyor. Ancak bence en güzel tarafı bununla da kalmayıp işin içine Carroll'un takipçilerinden oluşan bir cult'ı da dahil etmesi. Dizi, Carroll'ın hapishanede olduğu, yani yakalandığı bir zaman diliminden başlıyor ve dizideki merak, heyecan unsurunu Carroll'ın geçmişi olduğu kadar takipçilerinin işlediği suçlar ve cinayetler, ve onların bu cult'a nasıl dahil oldukları, daha da önemlisi kim oldukları da oluşturuyor. Bu takipçiler, Carroll gibi Poe'yu ilahlaştırıyor, Poe'yu tanrı, Carroll'ı da onun peygamberi olarak görüyorlar, dolayısıyla bütün edimlerinde Poe metinlerinin ve Carroll'ın emirlerinin büyük bir rolü var.

Poe'nun dizide bu kadar metinleriyle ön planda olmasının beni ne kadar heyecanlandırdığını, yazımın şu noktasına kadar dizinin ana karakterlerinden olan Ryan Hardy'den hiç bahsetmememden anlayabilirsiniz aslında :) Ryan Hardy, Joe Carroll'ın cinayetlerini ilk çözen, onu yakalayan ve sonra da onun üzerine bir kitap yazan eski bir FBI ajanı. Carroll davasının psikolojisinde bıraktığı hasarla hala savaş veren, öfke kontrolü, alkolizm gibi problemlerle savaşan Hardy, Carroll'dan kurtulduğunu sandığı anda kendini bu sefer de takipçilerinin yarattığı suç ağının içinde buluyor. Tüm bunların üzerine bir de Carroll'ın eski karısı ile yaşadığı, Carroll'ın ikisinin de hayatlarını mahvetmesi yüzünden bir çözüme ulaşamamış bir aşk hikayesi de söz konusu. Tüm bu cinayetler, cult, Poe'nun hem metinleri ve hem de ona öykünenler yüzünden kendini her an hissettiren varlığı içinde bir de son derece sorunlu ve karışık ilişkiler ağı dizinin ana damarlarını oluşturuyor.

Joe Carroll kadar takipçilerinin motivasyonlarını anlamak, Hardy'nin ne zaman bir sinir krizi geçirip kimi kurtarabileceğini, kimi kurtaramayacağını tahmin etmek ve de en önemlisi, bu sefer kimin Carroll'ın takipçisi olduğunu bulmaya çalışmakla geçen The Following, henüz sadece iki bölümü yayınlamış, çok çok yeni bir dizi, dolayısıyla nasıl bir gidişatı olacağı hakkında bir şey söylemek pek mümkün değil. Ancak bir network dizisi için son derece iyi yazılmış, iyi çekilmiş ve de orijinal bir dizi olduğunu söylemek mümkün. Ayrıca, Amerika'nın silah kontrolü, okul cinayetleri ile savaştığı ve de seri katilleri idolize etmeye meyilli çarpık celebrity anlayışının son derece gündemde olduğu bir zaman diliminde ekranda olması açısından da ilginç bir zamanlaması var.
Ryan Hardy rolünde karşımıza çıkan Kevin Bacon, ve de pilot bölümündeki kurbanlardan birini canlandıran Maggie Grace dışında kadrosunda çok bilindik bir sima (en azından benim için) yok. Ancak dizinin ana kötüsü Joe Carroll'ı canlandıran James Purefoy'un karizmatik akademisyen/sosyopatik seri katil rolünde beni çok şaşırttığını ve kendisinin diğer işlerini de merak etmeme neden olduğunu söylemeliyim. Purefoy, Joe Carroll'ı dersleri, konuşmaları ve kitaplarıyla 2010'ların yalnız ve çarpık kitlelerini kendini takip etmeye ikna edebileceğine sizi sonuna dek inandırıyor. Bakalım ağına siz de düşecek misiniz? :)

GIRLS: Lena Dunham'dan 20'li Yaşların Başında Nevrotik Bir Kadın Olmak Üzerine

Beklentilerin bir diziden/ filmden/ albümden/ kitaptan aldığınız zevk üzerindeki etkisi üzerine buraya (ya da sayısız bloglarımdan birine :) ) bir şeyler yazmış olmalıyım sevgili okurlar. Ama yine de tekrarlamakta fayda var: Söz konusu olan şu yukarıda saydıklarım olunca, beklenti gerçekten de tüm tatminsizliklerin anası. Ha, nasıl mı ortaya çıkıyor bu beklentiler? Haklarında bir şeyler okuyorsunuz, insanlar çok övüyor/ yeriyor, twitter'da, tumblr'da fotoğraflarına, giflerine, videolarına maruz kalıyorsunuz. Bir bakmışsınız ki hakkında birinci elden bir fikriniz olmayan bir ürün hakkında beklentiniz, yargınız oluşmuş bile.
Girls de benim için tam bu durumdan muzdarip bir iş oldu ne yazık ki. Önce zevkine güvendiğim birkaç arkadaştan övgülerini duydum, sonra twitter'da birkaç oyuncunun Leha Dunham'a yazdığı "Girls benim hayatım!!", "Beni anlatıyorsun!!" gibi tweetlerine denk geldim. Ve de karşımdakinin günümüzdeki 20'li yaşların başındaki jenerasyonu (jenerasyonumu) temsil eden bir iş olduğuna dair bir beklentiye kapıldım. Bu beklentiden birkaç ay sonra da (!!!) sonunda dizinin kendisini izlemeye başladım. Tabii ki bu kadar beklenti muhabbetinden sonra reaksiyonumun ne olduğunu tahmin edersiniz: Hayalkırıklığı. Halbuki hiç de kötü bir iş değil Girls, öncelikle çok komik, TV'de görmeyi beklemeyeceğiniz kadar dürüst ve kesinlikle elimde olmadan geliştirdiğim beklentilerim olmasa çok çok daha keyif alarak izleyebilirdim. Ama şimdi beklenti ≠ realite çıkmazını bir kenara bırakalım ve diziye (mümkün olabildiğince) objektif olarak bakmaya çalışalım. 

Girls, dizinin yaratıcısı, senarist ve yönetmeni Lena Dunham'ın canlandırdığı Hannah Horvath'a odaklanan ve Hannah üzerinden Brooklyn'de yaşayan birbirinden çok farklı ve de çoğu zaman neden arkadaş olduklarını sorguladığınız 4 kadının başına gelen birbirinden komik olayları konu alan bir dizi. Bu 4 kadın, her ne kadar çoğu anlatıda (özellikle de TV'de) "yetişkin" hayatlara sahip olarak çizilen yaşlarda olmalarına rağmen (22-25) bırakın hayattan ne istediklerini bilmeyi, doğru düzgün işlere bile sahip değiller. "Gerçekte" olduğu gibi hayatlarında ilk defa yetişkin olmak, para kazanmak, adapte olmak gibi sorunlarla ve hepsinden de ötesi "yetişkinliğin" sandıkları şey olmadığı gerçeği ile yüzleşmek durumundalar. Dizi de, tam bu durumla, Hannah'nın ailesinin artık ona maddi olarak destek olmayacaklarını açıklamasıyla başlıyor. Hayatı boyunca yazar olmak istemiş olan Hannah, tabi ki 24 yaşında ve stajyer olarak bir ofiste çalışan her genç gibi bu duruma hiç hazır değil. 

Hannah'nın "Ne istediğimi bulmaya çalışıyorum" olarak özetlenebilecek bu yetişkin olma sancıları, aşk hayatında da son derece belirgin tabii ki. Erkek arkadaşı olmasını istediği ama (en azından Hannah'nın gözünden) seksten öteye geçemediği Adam'la olan maceraları dizinin en eğlenceli ve en beklenmedik hikaye kollarından birini oluşturuyor. En yakın arkadaşı ve de dizinin iyi çizilmiş 2. (ve son) karakteri Marnie uzun süreli ilişkisinin artık bittiğini kabullenemeyip kendine uygun gördüğü "iyi, ideal" kimliğinden sıyrılması gerektiğini kabullenemezken, Hannah Adam'la istediğini sandığı şeyi aslında istemediğini fark ediyor. 
Hannah ve Marnie'nin hikayeleri, tam da bu açıdan, yani "İkili ilişkilerde bencil olan, arayışlarda olan, karşı tarafın kalbini kıran erkektir" stereo-type'ının çok yanlış ve de kadını pasif kıldığı için cinsiyetçi olduğunu göstermesi açısından önemli ve de dürüst. Ve ben açıkçası, diğer karakterler Jessa ve Shoshanna'nın slapstick komedileri hariç, en çok Hannah ve Marnie'nin hikayelerini izlemekten keyif aldım, en çok onların kendilerini içinde buldukları büyüme sancıları, iş-eş-dost durumları ile özdeşleştim.
Çünkü maalesef, Jessa ve Shoshanna, Marnie ve de özellikle Hannah ile karşılaştırıldığında karikatürden öteye geçemiyor. Onların bu karikatürize durumları (Shoshanna'nın neurosis'e varan hiper-aktif, takıntılı hali, Jessa'nın hakkında hiçbir şey bilmeden sadece "çılgın" olduğunu kabul etmemiz beklenmesi) dizinin komedisi için belki bilinçli kararlardır, ancak çoğu zaman bu iki kızın Hannah ve Marnie ile neden arkadaş olduklarını, neden birlikte vakit geçirdiklerini anlamak çok güç.. Ya da neden ana karakterler olduklarını. Özellikle de Shoshanna'nın. 

Bu ikisinin hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığımız için karikatüre kayan karakterleri, dizinin bir jenerasyonun gerçek kadınlarını portrelemek gibi bir derdi olmasaydı (ya da bu dert ona yapıştırılmasaydı diyeceğim ama Lena Dunham'ın röportajlarından böyle bir çıkarıma varmak zor), adı "Girls" gibi son derece kapsayıcı ve genel olmasaydı açıkçası hiç can sıkmayabilir, bayıla bayıla da izlenebilirdi. Nitekim TV'de böyle bir sürü karakter var ve komedi bir tür olarak buna çok uygun bir tür. Ama Girls, kesinlikle sadece komediden daha iddialı ve de kendini komedi için fazla ciddiye alıyor. Bu sıkıntı, neyse ki sezonun ikinci yarısında karakterler arası iletişim arttıkça ve bölümlerin temposu yerine oturdukça azalıyor. Shoshanna'nın bakirelik takıntılı OCD halinden daha fazlası olduğunu, Jessa'nın kendisinden başka insanların da varlığından haberdar olduğunu gösteren az da olsa sahneye denk geliyoruz örneğin :) Adam ile Hannah ilişkisi de yine sezonun ikinci yarısında çok daha ilginç ve tahmin edilemez bir hal alıyor, dolayısıyla izlemesi zevkli bir hikayeye dönüşüyor. Bu tür gelişmeler, dizinin geleceği için (2. sezonu Ocak başında başlayacak) umut vadeden gelişmeler.
Yine de, izlemeyenler için uyarımı yapmakta fayda görüyorum, pazarlananın aksine çok daha spesifik bir kesime hitap eden, çok daha komedize bir yapım Girls. Beklentileri gerçekçi tutmakta fayda var :)

AŞK: Şems'in Gölgesinde Bir Rumi ve Orta Amerikalı Ev Kadını Problemleri

Elif Şafak okumaya Mahrem mi yoksa Baba ve Piç ile mi başladığımı hatırlayamıyorum, her ne kadar iki romana dair o dönemki izlenimlerimi net olarak hatırlasam da.. Mahrem'e hayran kalmıştım, özellikle kurgusu beni çok etkilemişti, elimden bırakamadan okumuştum. Sonra üniversitede bir ders için tekrar okudum, ilkine yakın bir keyif aldım. Baba ve Piç'i okuma sebebim ise tamamen ilk yayınlandığında etrafında dönen spekülasyonlar ve roman sebebiyle Elif Şafak'a açılan artık meşhur sayılabilecek "Türklüğe hakaret" davasıydı. Onu da yine beğendiğimi, kısa zamanda okuduğumu, ama Mahrem kadar etkileyici bulmadığımı hatırlıyorum. 

Bunlar sonrasında uzunca bir süre Elif Şafak okumadım, her ne kadar Metis'ten Doğan Kitap'a geçişi, Siyah Süt'ün çıktığı dönemdeki haberleri, Aşk ile ilgili tartışmaları, İskender'in (yine artık meşhur diyebileceğimiz) kapak ve intihal tartışmalarını yakınen olmasa da ilgiyle takip etsem de.. Elif Şafak'ın kariyerini sanırım benim bu okurluk/izleklik deneyimime bakarak bile biraz özetlemek mümkün: Spekülatif bir yazar Elif Şafak. Her yazdığı bir şekilde en az sevenini olduğu kadar sevmeyenini de çağıran, herkesin hakkında bir fikir sahibi olduğu, roman okurunun  dedikodusunu yapmaktan, yermekten veya övmekten zevk aldığı. Benim bu kitleden çıkıp kendisini biraz daha fazlaca okuyup etraflıca hakkında araştırma yapmamın sebebi üzerinde çalıştığım bir proje oldu. Bu proje kapsamında hem kendisinin hayatına, hem de eserlerine mümkün olduğunca yakından bakmam gerekti. Tabi Elif Şafak çok üretken bir yazar olduğundan bunu hali hazırda okuduklarıma sadece Bit Palas ve Aşk'ı da katarak yapabildim, ama yine de bu çalışma sayesinde kendisine eskisinden daha az ön yargılı bakabilme şansını yakaladığımı düşünüyorum. 

Bunları baştan böyle uzun uzadıya söylemek istedim, çünkü kendisine hakkında yazılanlardan bağımsız, sadece kitaplarına bakarak yaklaşmak istememe ve de karşımda altı dolu bir metin  bulmayı umut etmeme rağmen en son okuduğum romanı Aşk beni büyük bir hayal kırıklığına uğrattı. Öyle bir hayal kırıklığı ki bu, romanı okurken kendimi bundan sonra okuyacağım şeyleri düşünerek kitabı bitirmeye motive etmem gerekti. Çoğu yerde çok sinirlendim, okuduğum şeyin sığlığına, klişeliğine, karakterlerin (özellikle Ella ve Aziz'in) yapaylığına hatta karikatürizeliğine inanamadım. Ve genelde hep çok sevdiğim şeyler hakkında yazmayı tercih etmeme rağmen, bu kitap hakkında doğru düzgün bir okur yorumuna denk gelmeyince de (Guardian'da bulduğum şu review'ın kısalığı özellikle dikkatimi çekti, Guardian'a bu kadar kısa kitap eleştirisi yazılabildiğini bilmiyordum!) hakkında yazmak istedim ve de karşınızdayım.
Öncelikle Aşk'ın da çoğu Şafak romanı gibi çok anlatıcılı ve de çok anlatılı olduğunu söylemekte fayda var. Bir yandan 2008'de Chicago'da yaşayan 40 yaşına merdiven dayamış zengin Yahudi bir ev kadını olan Ella'nın, okuduğu bir roman sayesinde Sufizm ve hayatının aşkıyla tanışmasını okuyoruz, bir yandan da 13. yüzyıl Orta Doğu ve Anadolu'sunda Şems'in Mevlana ile tanışma ve dostluk macerasını.
Ella'nın hikayesi, Guardian'ın yorumunda da söylendiği gibi, son derece Eat, Pray, Love. Zengin, mutsuz, ama Şafak'ın, belki de Rumi ve Şems'in (özellikle Şems'in) hikayesine daha önem verme kaygısından, kendisini hiçbir şekilde derinleştirme çabasına girişmediği için bir türlü önemseyemediğiniz bir kadın Ella. Onu bizim için o yapacak, karakteristik, onu o zaman diliminde o coğrafyada o şartlarda yaşamasından dolayı şekillendiren herhangi bir deneyimine şahit olmuyoruz. Ella, eğer adını ve hikayesindeki isimleri değiştirirseniz pekala İstanbul'da yaşayan orta yaşlı, üst sosyo-ekonomik seviyeden bir kadın da olabilir. Elif Şafak'ın onunla ilgili bilmemizi istediği stereotype'ın (orta Amerikalı, orta yaşlı, mutsuz ev kadını streotype'ından bahsetmiyorum, Şafak'ın Ella'ya yarattığı karakter streotype'ından bahsediyorum) ötesine geçmek, onu gerçek, elle tutulur kılmak gibi bir derdi yok. Ella ve Ella sayesinde Aziz, sadece birer plot device'lar sanki. Aziz Ella'ya neden aşık oluyor? Bunu okuyucu olarak anlamamız, bilmemiz mümkün değil. Ella'nın Aziz'e olan duygularını, ona çekimini anlamlandırmak mümkün, çünkü Aziz, ona bilmediği bir dünyanın kapılarını romanı sayesinde ve yazışmaları aracılığıyla aralıyor, ona evliliğinde hiç bulmadığı bir ilgiyi ve sevgiyi veriyor. Peki Ella'nın Aziz'e sunduğu ne? Bunun cevabı kocaman bir boşluk. Çok üzülerek söylüyorum ama, Ella, kitabı okuyan orta yaşlı kadın okuyucu kendini rahatça özdeşleştirsin diye içi bomboş bırakılmış gibi. 

Aşk'taki problemler bununla bitiyor sanmayın. Ella ve Aziz, Aşk'ın çok küçük bir bölümünü oluşturuyorlar, asıl hikaye, Şems'in, dolayısıyla da Mevlana'nın hikayesi. Ne yazık ki onların hikayesi de Ella ve Aziz'inkine benzer yüzeysellikler, klişeler ve mantık hatalarıyla dolu. Öncelikle, Sufizm, Mevlana ve Şems hakkında çok sınırlı bilgi sahibi olduğumu, yaptığım, yapacağım her türlü yorumun bu romanın, bu metnin sınırları dahilinde olduğunu söyleyeyim. Mevlana ve Şems'in ilişkisi ve 13. yüzyıl Anadolu'su hakkında söylediklerimin hiçbiri, bu romanın eleştirisinden öte olmayacaktır.
Çoğu negatif yorumda bile, Şafak'ın Anadolu ve Konya tasviri başarılı bulunmuş. Bende ise bu tasvir son derece havada ve yetersiz bir izlenim bıraktı. Mekanların ve kişilerin neredeyse hiçbirini okurken gözümde canlandıramadım. Burada romanın dilinin büyük bir payı olduğunu düşünüyorum. Ben Aşk'ı Türkçe çevirisinden okudum, dolayısıyla İngilizce'sinden okuyan ve bu sorunu yaşamayanlar varsa yorumlarını okumayı çok isterim, ancak Türkçe çevirisinde neredeyse tüm karakterler aynı bilinçten, aynı ağızdan konuşuyorlar. Tabi ki yazarın 13. yüzyıl Anadolu'sunda konuşulan Türkçe'yi yakalamasını beklemek abes ve gerçeküstü bir beklenti olur, ama Mevlana'nın, Şems'in, Mevlana'nın ailesinin günümüz konuşma dilinde konuşması, düşünmesi, haydi bunu geçtim, 13. yüzyılda Konya'da yaşayan bir ayyaşın, bir fahişenin, bu karakterlerle aynı seviyede bir bilinçlilikte ve akılda çizilmesini "gerçekçi" bulabilmek çok güç. Bu bölümlerde ne yazık ki kendimi basitleştirilmiş bir Mevlana, Şems tarihi-kurgusu okuyormuşum gibi hissettim. Şafak, bilerek ya da bilmeyerek öyküsünü derinleştirmekten, dil & mekan gibi konularda inandırıcılıktan feragat etmiş, anlatmak istediğini en kolay ve çabuk yoldan anlatmayı seçmiş gibi..
Şems ve Mevlana'nın hikayesinde beni en çok rahatsız eden bir mesele de, Şems'in son derece dramatik, Mevlana'nın da tıpkı Ella'da olduğu gibi derinliksiz çizilmesi oldu. Şems, hem fiziksel tasvirlerine, hem de Konya ahalisi ve Mevlana'ya yaklaşımına bakıldığında, maneviyatıyla var olan bir abdal değil de, etrafındakileri kışkırtmak ve dikkatleri üzerine toplamak amacıyla hareket eden, olgunlaşmamış bir adam, bir performer gibi.  Her tanıştığı Aşk'ın yolundan sapmış insana motivasyonsuz anlattığı hikayeleri, 40 kuralını en son hangisinde kaldıysa ondan devam ederek okumasını, kimsenin de çıkıp "Ne kuralı yahu?" dememesini saymıyorum bile... Şems saçma da olsa bu kadar detaylandırılmışken Mevlana'yı Şems için çekici kılanın ne olduğu sorusunun cevabını vermenin mümkün olmaması da cabası. Mevlana ve Şems dostluğunda, Şems'in Mevlana'yı uğrunda ölünecek kadar sevmesini okuyucu için inanılır kılan bir olaya ya da tasvire rastlamıyoruz. Şems'in Mevlana'yı bu kadar sevmesinin motivasyonu, sadece onunla tanışmadan önce onu rüyasında görmesi, onunla dost olmanın kaderinde olduğunu bilmesi olabilir mi? Ben açıkçası okurken bu duruma ikna olmakta büyük zorluk çektim.
Bu ikilinin dostluğunda bir başka problem de, yine romanın geneline de yayılmış romantize ve dramatize ton. Şems, niye durduk yerde Mevlana'nın şair olmasını istiyor? Mevlana niye durduk yerde şiir okumaya başlıyor? Şems öldükten sonra daha önce çok sevdiği karısını kaybettiğini bildiğimiz Mevlana niye "İlk defa ayrılık acısını tattım," diyor? Şems Kimya ile neden evleniyor? Madem evlendi, evlendikten sonra onunla neden birlikte olamıyor? Kimya öldükten sonra Mevlana bunun bahsini neden hiç yapmıyor? Cevapsız kalan, okurken size devamlı okuduğunuz şeyin inandırıcılığını sorgulatan o kadar çok soru var ki.. Olay örgüsüyle ilgili bu kadar çok soru barındıran bir romanın basılmış olduğuna bile inanamıyorsunuz bir noktadan sonra.
Aslına bakarsanız Aşk'la ilgili problemli bulduğum, söyleyebileceğim daha çok şey var (bunun başında da Mevlana ve Şems arasındaki ilişkinin ağırlıklı olarak homoerotik bir şekilde çizilmesi geliyor); ama yazımın hali hazırda uzunluğu dolayısıyla burada bitireyim istiyorum. Beni bu kadar hayal kırıklığına uğratmayan bir kitapla, filmle, diziyle ilgili bir başka yazımda görüşmek üzere :) 

Twin Peaks: 90lar Başından Bir David Lynch Kültü

Eğer benim gibi 80ler sonunda doğmuşsanız, Twin Peaks'i muhtemelen Star'da gece yarısı yayınlanan bölümlerinden tanıyorsunuzdur (hatta anne babanız benimkiler gibi "Hadi yat çocuğum,", "Bu çocuklara göre değil," diye sizi televizyondan uzaklaştırmadıysa belki hikayesiyle ilgili aklınızda az çok bir şeyler kalmıştır da). Ben diziyi uzun zamandır merak etmeme rağmen sonunda birkaç ay önce izlemeye başladım, geçtiğimiz günlerde de bitirdim ve de hakkında yazılmış pek yazıya denk gelmeyince bir şeyler yazayım istedim. İzlemeyenleri şimdiden uyarayım: Bu yazı spoiler içerir.  
Twin Peaks, Washington State'de yer alan, etrafı ormanlarla çevrili, iklimi itibariyle kasvetli, küçük bir kasabadır. Bu kasabanın sessiz varoluşu, kasabanın gözdelerinden lise öğrencisi Laura Palmer'ın cesedinin plastik bir torbaya sarılı olarak bulunmasıyla bozulur. Twin Peaks, artık egzantrik FBI ajanı Dale Cooper'ın mesken bellediği, herkesin zanlı olarak yargılanabileceği, dikkatlerin üzerinde toplandığı bir kasabadır. Ancak Twin Peaks'i, dikkat çekici ya da "garip", "karanlık", "açıklanamaz" kılan Laura Palmer'ın cinayetinden çok daha başka şeyler, güçler ve kasabalılar arasındaki ilişkilerdir. Bunları da bölümler ilerledikçe öğrenir, dizinin kapsamının bir cinayetin çözümünden çok daha fazlası olduğunu/olacağını anlarız. Ve dizinin kapsamı genişledikçe janrı da değişir, genişler, hatta kendine ait bir janr tanımlamaya bile başlar, çünkü Twin Peaks, bölüm sayısı arttıkça hayranlarının özellikle cezbedici bulduğu grotesk karakterleri, bu karakterler arasındaki Amerikan pembe dizilerini alaya alan ilişki yumağı, X Files'ı aratmayan gizemleri ile benzeri olmayan bir türler arası geçişlilik gösterir.

FBI ajanı Dale Cooper, Twin Peaks'te zaman geçirdikçe, önce Laura Palmer'ın göründüğü gibi herkes tarafından sevilen, cici bir lise öğrencisinden ibaret olmadığını, sonra da Twin Peaks'teki huzurlu ve durağan ilişki ağının göründüğünden çok farklı olduğunu öğrenir. Twin Peaks'teki neredeyse herkesin göründüğünden başka bir hayatı vardır ve neredeyse herkes, ne kadar dışarıdan temiz görünürse görünsün, ya ilişkileri ya da dahil olduğu yasadışı olaylar sebebiyle karanlık bir taraf barındırır. Neredeyse diyorum, çünkü geriye kalan Cooper, Donna, Audrey, James gibi karakterler de dizi boyunca vakitlerini diğerlerinin bu ikili hayatlarındaki gizemleri çözmeye adıyor ve kendilerini ya bu ilişki ağlarının içinde ya da korktukları şeylerin tam ortalarında buluyorlar.
Sadece iki sezon devam etmiş Twin Peaks'in büyük bir bölümü Laura Palmer'ın cinayetinin çözülmesine ayrılmış ve ikinci sezonun ortasında "katilin" kim olduğunu öğreniyoruz. Bu süreçte Twin Peaks'teki karanlık gücün Cooper'a görünen ip uçları sayesinde seyirciye belirli bir ölçüde de olsa "açıklanması" söz konusu. Ancak, ne yazık ki dizinin ömrü çok kısa olduğundan, Twin Peaks mitolojisi hiçbir zaman "çözülmemiş" ya da derinleştirilmemiş. Bunda, dizinin reytinglerinin ikinci sezon başlarından itibaren büyük bir düşüş göstermesi ve yayınlandığı kanal olan ABC'nin Lynch'e ve ekibine Palmer'ın katilinin açıklanması için baskıda bulunmasının etkisi büyük.

Laura'nın katilinin kim olduğu açıklandıktan sonra, dizide büyük bir ivme düşüşü gerçekleşiyor ve Bob ve Twin Peaks'in ormanlarında var olan o güç, dizinin "kötü"sü olmaktan çıkıyor. Cooper'ın eski partneri, ezeli düşmanı, deli ve tahmin edilemez olarak çizilen Windom Earle, yeni "kötü" olarak diziye dahil oluyor. Açıkçası seyirci olarak bu yeni hikaye örgüsüne birkaç bölüm kadar adaptasyon problemi yaşıyorsunuz. Gerçi Windom Earle'ün derdi ve sonu da son bölümlerde Bob ve Black Lodge/White Lodge meselesine bağlanıyor, ama o süre içerisinde yaşadığınız hedeften sapmaya ne gerek vardı diye düşünmeden de edemiyorsunuz. Burada tabi ki, kanalın baskısının olduğu kadar, Cooper'ı canlandıran Kyle MacLachlan'ın, Cooper'ın Audrey Horne ile olan ilişkisini canlandırmak istememesi ve bu konuda dizi senaristlerini zorlamasının da etkisi büyük. Audrey Horne, Cooper'ın odağından ve olay örgüsünden çıkınca, ona yeni bir "aşk" yazma kaygısıyla hareket eden ve "iyi kalpli, kadınların ilgisini çekecek ajan" profilinden sapmak istemeyen senaristler, yine damdan düşme bir kararla Windom Earle'un karısı ile geçmişini ve Annie karakterini hikayeye dahil etmek zorunda kalmışlar. Hal böyle olunca zaten kendi mitolojisinden uzaklaşan dizi, bir de karakterler arasındaki duygusal ilişki ağını çözüp ortaya yeni karakterler ve öyküler atınca izleyicisinin büyük bir bölümünü kaybetmiş. Açıkçası dizinin sadece iki sezonu olduğunu bilmesem ya da diziyi gerçek zamanlı izleyen kitleden olsam, muhtemelen ben de izlemeyi bırakabilirdim, çünkü sezon ortasında yeterince işlenmemiş bir hikayeden diğerine ve alakasız ve zorlama aşk öykülerine atlayan bir diziden medet ummak pek akıl işi değil. 

Neyse ki son birkaç bölüm dizinin ana mitolojisine hayran olan benim gibileri az da olsa tatmin ediyor. Bob ve Black Lodge'a Windom Earle ve Annie sayesinde olsa da (Lynch'in orijinal planına göre Black Lodge'a kaçırılan aslında Audrey olacakmış) geri dönüyoruz ve daha ilk sezonun ilk bölümlerinde Dale Cooper'ın rüyasında gördüğü o sahne biraz daha açıklık kazanıyor. Tabi hikayenin işlenmeyen birçok kilit noktası hala var ve ne yazık ki sonsuza kadar da olacak ama en azından Laura Palmer ve Dale Cooper bağı biraz açıklığa kavuştuğu için dizinin sonunda yayından kaldırıldığı için kafamı duvarlara vurmak istemedim :) Her ne kadar Cooper'ın Black Lodge'da kalan ruhunun nasıl kurtulacağını, Bob'un yeni maceralarını ve Twin Peaks şerif biriminin bu duruma yaklaşımını deli gibi merak etsem de.
Twin Peaks, bir David Lynch işinden bekleyebileceğiniz her türlü özelliğinin yanı sıra pembe diziyi aratmayan ilişki ağları, Nadeen, Log Lady, Dr Jacoby, Deputy Andy, Lucy gibi karakterleri ile de farkında olmadan insanı kendine alıştıran, bittikten sonra tekrar izlemek isteyeceğiniz, "klasik" sayılabilecek, gerçekten eşi benzeri olmayan bir dizi. Karakterler arasındaki ilişki ağlarının bu kadar çarpık olması ve özellikle de ilk sezondaki twistleri ile bana The Killing'i zaman zaman çok hatırlattı; ancak Twin Peaks'e (aslında Lynch'e) özgü psikolojik gerilimi, grostesk ve kitsch özellikleri barındıran karakter ve durumları ile kendinden etkilenen The Killing gibi işlerden çok çok ötede bir yerde ve yayınlanmasının üzerinden 20 yıl geçmesine rağmen hala hatırlanmayı ve izlenmeyi hak ediyor. 

Restless: Gus Van Sant'tan Bir Gençlik Güzellemesi

Daha önce bir Gus Van Sant filmi izlemişliğim yok, dolayısıyla Restless kendisinin filmografisinde nasıl bir yere sahip fikir beyan etmem mümkün değil. Ancak bu yazıyı yazmadan önce yaptığım çok kapsamlı olmayan araştırmadan çıkardığım, bu filmin sessiz sedasız gelip geçmiş, pek de üzerinde konuşulmamış bir film olduğu yönünde. Hatta filme dair bulabildiğim çoğu haber linki beni Henry Hopper'ın filmden tamamen alakasız skandalına yönlendirdi. Durum böyle olunca da filmi izleyeli birkaç gün olmasına rağmen (ben izleyip, dinleyip, okuyup üstüne bir de beğenince hemen hakkında bir şeyler yazma ihtiyacı duyan bloggerlardanım) hakkında bir şeyler yazayım istedim.
Mia Wasikowska ve Henry Hopper'ın başrollerinde olduğu ve talihsiz aşıkları canlandırdıkları Restless, ölümün hayatlarında fazlaca yer kapladığı yirmili yaşlarına henüz erişmemiş Enoch ve Annabel'in kesişen öykülerine odaklanıyor. Enoch, anne babasını bir trafik kazasında yitirmiş, tek arkadaşı İkinci Dünya Savaşı şehidi Hiroshi'nin hayaleti olan garip bir gençtir. Tanımadığı insanların cenazelerine gitmek, kendine olay yerinde ölü bulunmuş ceset süsü vermek ve hayalet Hiroshi ile amiral-battı oynamak hobileri arasındadır. Bir gün gittiği cenazelerden birinde Annabel ile tanışır. Kanser hastası Annabel ne yazık ki mücadelesine yenik düşmek üzeredir, doktorları sadece üç ay yaşayabileceğini söylerler. Buna rağmen Enoch ve Annabel, önce arkadaş, sonra sevgili olmaktan ve yaşamaya devam etmekten vazgeçmezler. Enoch'ın da dediği gibi; "İnsan 3 ayda bir sürü şey yapabilir."

Konusu itibariyle bana salya sümük izlediğim A Walk to Remember'ı hatırlatan Restless'ın, son zamanlarda insanların hastalık ve romantizm üzerinden duygularıyla oynayarak gişe yapan birçok filmle ortak noktası neyse ki sadece bundan, yani ölüm ve hastalık temalarından, ibaret. Film kesinlikle Annabel'in hastalıkla mücadelesine, ölümün iki aşığı ayıracak olmasının trajedisine, hatta "son günlerin kıymetini bilmek lazım" safsatasına odaklanmıyor. Bunlar tabi ki filmde mevcut, nitekim ölüm meselesi hayatlarında bu kadar belirgin olan iki genci konu edinip bunlar yokmuş gibi davranmak abes olurdu. Restless, tüm bu tema ve alt temalarını Enoch ve Annabel'in yeni başlayan aşkları ve karakterleri üzerinden işliyor. Onların beraber geçirdikleri zamana, oynadıkları oyunlara, birbirlerinin hayatlarına girişlerine, birbirlerini tanıyışlarına tanık oluyoruz. Filmin tüm sihri de bunlarda saklı, Annabel ve Enoch'ı ayrı ayrı ve özellikle de birlikte sevmemek mümkün değil. İşin içine bir de aşkını sevdiği kadına itiraf edemeden ölen Hiroshi'nin hikayesi eklenince film insanı en çok vuran o filmlerden birine dönüşüyor: Ağlak olmak istememesine rağmen insanı ağlatan filmlere yani.. Hatta o kadar ki, Annabel ölmesin diye dua ederken buluyorsunuz kendinizi. Filmin tonu da o kadar kandırıkçı ki bu konuda, ben birçok kez kendimi "Yok herhalde ölmeyecek," derken buldum :) Adı Annabel olan bir karakterin ölmeyeceğini sanmak ne kadar komik ve imkansız olsa da..
Yine de Restless, bunlara rağmen ölüm hakkında bir film değil. Enoch ve Annabel'in kendi hobilerinin ve dünyalarının içinde kaybolduğu, son günlerine kadar doya doya yaşadığı ve ölüme rağmen birlikte olmaktan vazgeçmedikleri, "genç olmak" hakkında bir film. Ve bu yaklaşımı, onu adını andığım ve anmadığım birçok ağlak filmden çok daha iç burkan ve de orijinal bir film kılıyor. 

Enginar Kalpler: Heyecan Verici Bir İlk Roman

Çocuklar, gençler nasıl kitaplar okumalı? Okudukları kitaplar hangi konuları işlemeli, hangilerinden uzak durmalı? Bunlar, çocuk ve gençlik edebiyatını takip edenlerin bildiği gibi sıkça tartışılan konular. Kelime Yayınları, ödüllü Alman yazar Mirjam Pressler’in eserleri Haydi, Konuş Artık! ve Acı Çikolata’yı yayımlayarak, ergenliğin en önemli ve sorunlu aşamalarında takılmış gençlerin hikâyelerini okurlarıyla buluşturmuş ve bu konuda cesur bir adım atmıştı. Sita Brahmachari’nin yayımlandığı 2011 yılında Waterstone’s Çocuk Edebiyatı Ödülü’nü kazanmış olan ilk romanı Enginar Kalpler de, tıpkı bu iki roman gibi çocukların ve gençlerin büyüme sürecinin önemli bir parçası olan bir konuyu işleyerek, bu sefer İngiltere’den bir eserle bu yolda ilerlemeye devam ediyor.
Enginar Kalpler, on iki yaşındaki Mira’nın ağzından günlük formunda yazılmış bir roman. Yapıtın ele aldığı ergenlik ve büyüme sancılarının biyolojik hallerinden tutun da ilk sırra, ilk cep telefonuna, ilk sorumluluklara ve ilk aşka kadar tam bir ilkgençlik romanı. Ama bunları işleyen benzeri birçok romanın aksine çok daha ciddi ve hassas bir konuyu; çok sevilen bir aile ferdinin, Mira’nın büyükannesi Josie’nin kanserle mücadelesine yenik düşmesinin Mira ve ailesi üzerindeki etkilerini konu ediniyor.
Tedavisinin sonuç vermediğini öğrenen ressam ve özgür ruhlu büyükanne Josie, tüm sevdiklerine veda ederek, kendi cenazesini bir kutlamaya dönüştürerek, her aile üyesine kendisini hatırlatacak bir eşyasını yadigâr bırakarak ölmeyi seçiyor. Bu seçimi her ne kadar onu bir rol model olarak gören Mira başta olmak üzere ailesi ve dostlarını ölümüne bir nebze hazırlasa da, yine de sevdikleri bir aile üyesini kaybetmenin acısıyla başa çıkmak zorunda kalıyorlar.
Sita Brahmachari, böyle hassas ve iyi işlenmesi gereken bir konuyu melodrama kaymadan ele alabilmeyi ve on iki yaşındaki ana karakterine uygun bir şekilde çözümlemeyi başarmış. Yeni bir yazardan beklenmeyecek bir ustalıkta kurguladığı Mira karakteri, Enginar Kalpler’de kendine özgülüğü, büyükannesinden aldığı yaratıcılığı ve önyargılardan uzaklığı ile karşımıza çıkıyor. Onun tüm bu özellikleri tahmin ediyorum ki genç okuru olduğu kadar yetişkin okuru da cezbedecektir. Hepsinden önemlisi de, hem ergenlikle hem de büyük bir kayıpla karşı karşıya olduğu bu dönemi, yine büyükannesi Josie’nin tavsiyesiyle, acının insanı katılaştırması gereken bir şey değil de sadece yaşanması gereken bir deneyim olduğunu öğrenerek atlatıyor Mira. Arkadaşlarının ve öğretmenlerinin yardımıyla acının ve kaybın çevresindeki insanların da bir parçası olduğunu fark ediyor. İçinden geçtiği bu döneme rağmen, yeni insanlara kendini açmaya, yeteneklerini keşfetmeye, yaşamaya devam ediyor. 
Böyle etkileyici bir öyküyü çağdaşlarının aksine büyücülere ve vampirlere tercih eden Sita Brahmachari ve bir büyükanne ile torun arasındaki sevginin insanı nasıl şekillendirebileceğini gösteren Enginar Kalpler, özellikle günümüz ilkgençlik edebiyatı atmosferinde gözden kaçırılmamalı. 

Bu yazı ilk olarak 24.08.2012'de Radikal Kitap'ta yayınlanmıştır.